Tarım Destekleri 2025’te Ne Zaman Ödenecek?

Çiftçiler, her gün tarım desteklerinin ne zaman ödeneceğini merak ediyor. Hububat, bakliyat, gübre ve mazot desteklerinin durumu hakkında bilgi sahibi olmayan pek çok kişi var. Tarım ve Orman Bakanlığı, 2024 yılı itibarıyla destekleme modelinde önemli bir değişiklik yaptı. Bitkisel üretimde 1 Ocak 2025 tarihi itibarıyla yeni bir sistem olan “katsayı” uygulamasına geçildi. Mazot ve gübre desteği yerine “temel destek” adı altında bir destekleme modeli benimsendi. Ancak, bakanlık bu değişiklikleri açıklarken, çiftçilerin kafası karışık kalmaya devam ediyor. Mazot ve gübre desteğinin devam ettiğini düşünen çiftçiler, “Mazot ve gübre desteği ne zaman ödenecek?” sorusunu yöneltiyor.

Yeni sistemde temel destek uygulaması öne çıkıyor. Gübre ve mazot desteği kaldırıldı. Bunun yerine planlı üretim desteği sunuluyor. Cumhurbaşkanı Kararı ile yapılan bu değişiklikler sonrası, çiftçilere verilen destek miktarının düşük olması nedeniyle, örneğin buğdayda dekar başına destek miktarı, ton başına ödenecekmiş gibi hesaplanarak, “ton başına 2 bin 520 lira” şeklinde açıklamalar yapıldı. Bu durum çiftçilerin kafasını daha da karıştırdı ve “2 bin 520 lira ne zaman ödenecek?” soruları gündeme geldi.

Son günlerde çiftçilerin kafasını karıştıran bir diğer durum ise, Tarım Bakanlığı’nın sosyal medya üzerinden yaptığı paylaşımlar. 2025 üretim yılı destekleri ile 2026 yılı destek miktarları karşılaştırılarak, desteklerde yüzde 27 artış olduğu belirtiliyor. Ancak çiftçiler, bu artışın 2025 yılına ait desteklerin bu yıl ödeneceği anlamına geldiğini düşünüyor. Oysa ki, 2024 sonbaharında ekilen ve 2025 yazında hasat edilen buğdayın desteği, 2026 baharında ödenecek.

2025 yılı için belirlenen temel destek miktarı dekar başına 244 lira olarak belirlendi. Her ürün için bir katsayı belirlendi ve bu katsayı ile temel destek çarpılarak alınacak destek miktarı hesaplandı. Buğday ve arpada katsayı 1,3 olarak belirlendi. Bu durumda buğday ve arpa üreticileri, dekar başına 317 lira destek alacak. Ayrıca, bu ürünler planlı üretim kapsamındaki 13 stratejik ürün arasında yer aldığından, belirlenen havzada üretim yapan çiftçilere ek olarak 317 lira ilave planlı üretim desteği verilecek. Şartları yerine getiren çiftçilere ise dekar başına 122 lira sertifikalı tohum desteği sağlanacak. Böylece buğday ve/veya arpa üreten bir çiftçi, planlı üretim ve sertifikalı tohum kullanma şartlarını yerine getirdiğinde toplamda 756 lira destek alabilecek.

Tarım il ve ilçe müdürlüklerinde askıya çıkarılan icmallere göre, 2025 üretim yılına ait hububat desteklerinin Mart ayı itibarıyla ödenmeye başlanması bekleniyor. Tarım ve Orman Bakanlığı yetkilileri, Hazine ve Maliye Bakanlığı ile görüşmelerin sürdüğünü ve ödeme takviminin bu çerçevede netleştirileceğini ifade etti. Ödemeler, Hazine ve Maliye Bakanlığı’nın bütçesi doğrultusunda yapılacak. Ödemelerin haftalık olarak gerçekleştirilmesi planlandığı için, çiftçiler farklı tarihlerde ödemelerini alacaklar; bazıları Mart’ta, bazıları ise Haziran veya Temmuz’da destek alacak.

2026 yılı destekleri ise 2027 bütçesinden ödenecek. 2026 yılında üretilecek ürünler için belirlenen temel destek miktarı dekar başına 310 lira olacak. Bu destek, planlı üretim desteği ve diğer desteklerle birlikte gelecek yılın bütçesinden çiftçilere aktarılacak. Yani, desteklerin belirlenmesinden iki yıl sonra ancak çiftçilerin cebine girecek olması, çiftçiler için ciddi bir sorun teşkil ediyor. Desteklerin geç ödenmesi ve revizyon yapılmaması, çiftçilerin kayıplarına yol açıyor. 2024 yılında belirlenen destek miktarları ile 2026 yılında ödenecek olan destek miktarları arasında büyük farklar bulunuyor. Bu nedenle, destekler ödenmeden önce girdi fiyatları dikkate alınarak katsayıların güncellenmesi gerektiği vurgulanıyor.

Tarım ve Orman Bakanı İbrahim Yumaklı’nın sosyal medya hesaplarını takip edenler, her Cuma günü çiftçilere destek ödendiğini görebilir. Ancak, geçmişte Türkiye’nin son Başbakanı Binali Yıldırım, tarım desteklerinin parça parça verilmesini eleştirerek, çiftçilere yılda iki defa ödeme yapacaklarını belirtmişti. Bugün ise, haftada bir ödeme yapılmasıyla bu sayı 52’ye çıkmış durumda. Bakanlık her hafta yaptığı paylaşımlarla kamuoyunda “çiftçiye çok destek veriliyor” algısını yaratıyor, ancak çiftçiler hala desteklerin yetersizliğinden şikayet ediyor.

Destekleme politikalarının geçmişte de sıkça değiştiği biliniyor. Ancak Adalet ve Kalkınma Partisi’nin 24 yıllık iktidarı döneminde, destekleme sisteminin nasıl bir yaz-boz tahtasına döndüğü gözler önüne seriliyor. Hükümet aynı kalırken, bakan değişiklikleri ile destekleme sistemleri de değişiyor. Son 24 yılda iktidar değişmedi ama 8 farklı bakan, her biri farklı tarım politikaları uyguladı. Her sistem değişikliği ile kaybeden yine çiftçiler oldu.

Öte yandan, Adalet ve Kalkınma Partisi iktidara gelmeden önce, Uluslararası Para Fonu (IMF) ve Dünya Bankası’nın etkisiyle 2000 yılından itibaren uygulanan Doğrudan Gelir Desteği (DGD) sistemini eleştiriyordu. Ancak iktidara geldikten sonra, 2002-2009 yılları arasında bu sistemi uygulamaya devam etti. 1 Ocak 2025’te uygulamaya konulan katsayı sistemi ile dekar başına ödeme yapılarak, bir anlamda doğrudan gelir desteğine geri dönülmüş oldu.

Tarım Bakanlığı’nın en uzun süre görevde kalan bakanı Mehdi Eker döneminde hazırlanan “Tarım Havzaları Üretim ve Destekleme Modeli” ile ülke genelinde 30 havza belirlenmişti. Ancak, bu modelin uygulanması sonrasında, Faruk Çelik döneminde havza sayısı 941’e çıkarıldı ve desteklenecek ürün sayısı da 16’dan 22’ye yükseltildi. Ancak bu uygulama da çiftçilere fayda sağlamadı. Faruk Çelik döneminde, çiftçilere mazot desteği verileceği vaadi ile desteklerin ayda bir yerine yılda iki defa ödeneceği sözü verildi, fakat bu da hayata geçirilemedi.

Sonrasında Ahmet Eşref Fakıbaba, tarımsal desteklemelerde hangi üründe zarar varsa ona destek verileceğini belirtmesine rağmen, kısa sürede bu sistemi uygulamadan görevden ayrıldı. 2018 yılında Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi’ne geçilmesiyle birlikte, yeni Tarım Bakanı Bekir Pakdemirli, önceki projeleri revize ederek “Tarımda Milli Birlik Projesi”ni hayata geçirdi. Ancak bu projenin detayları ve uygulaması hakkında devletin bilgisi dahi yoktu ve büyük tepkiler sonucunda iptal edildi.

Pakdemirli’nin ardından göreve gelen Prof. Dr. Vahit Kirişci, mazot ve gübre desteğini ayni olarak vermeye başladı. Çiftçilere verilen kartlarla sadece mazot ve gübre alımı yapılabiliyordu. Kirişci’den sonra bakanlık görevine getirilen İbrahim Yumaklı, destekleme modelini tamamen değiştirerek, 1 Ocak 2024’te hayvancılıkta, 1 Ocak 2025’te ise bitkisel üretimde katsayı sistemine geçiş yaptı. Stratejik ürün sayısı 13’e düşürüldü ve yem bitkileri destekleme kapsamına alındı.

Sonuç olarak, tarımsal destekleme modeli sürekli değişse de, 2006 yılında çıkarılan Tarım Kanunu’na göre tarımsal desteklerin Gayri Safi Milli Hasıla’nın en az yüzde 1’i kadar olması gerektiği kuralı bir türlü hayata geçirilemedi. Bu nedenle çiftçilerin devletten alacakları milyarlarca lira birikmiş durumda. Türkiye’de tarımsal desteklerin amacının ve hedefinin belirsizliği, çiftçilerin ihtiyaçlarına yönelik bir planlama yapılmadığı anlamına geliyor. Hükümet, “çiftçiye şu kadar para verdik” derken, muhalefet de “biz iktidara gelirsek daha fazla destek vereceğiz” vaadiyle oy toplamaya çalışıyor. Ancak verilen desteklerin üretim, verimlilik, kalite ve diğer sorunların çözümüne ne kadar katkı sağladığı konusunda yeterli analiz yapılmıyor.